Carbonari: Gizli Bir Teşkilatın Sınırları Aşan Hikayesi

TEŞKİLATIN TARİHİ VE GENEL YAPISI

Carbonera, Carboneria, Carbonaro gibi farklı varyasyonlar ile de bilinen Carbonari teşkilatı İtalya’nın milli birliğinin sağlanmasında ve dahi Avrupa’nın çehresini değiştiren Fransız İhtilali’nin zemininin hazırlanmasında büyük rol oynadı. 19. yüzyılın başında kurulduğu söylense de esasen 1789 Fransız İhtilali’nin başlangıcından itibaren faal olduğu iddia edilmektedir.

Farklı krallıkların bulunduğu İtalya’yı tek devlet ve tek bayrak altında birleştirmek amacıyla başlayan siyasi hareket önce “Risogrimento” yani “Yeniden Diriliş” adıyla anıldı. Bu hareketi düzenleyenler “İlluminati’nin Torunları” olarak tarif edilen Carbonarilerdi. Yani gizli Carboneria teşkilatına mensup olan Carbonarolar idi.

Carboneria’nın 1806 İtalya doğumlu olduğu iddia edilse de asıl doğusu 1789 Fransız İhtilali’dir. Meşruiyeti savunan bu teşkilat adını ve ritüellerini kömür loncasından alıyordu. Carbonari İtalyanca kömür yakıcıları anlamına gelir. Buna rağmen masonik bir teşkilatlardı. Teşkilat üyelerini birçoğu da masondu. Onları mason olmaktan ayıran faaliyetlerinin daha politik ve merasimlerinin daha sade olmasıydı. Ayrıca birbirlerine Masonlar gibi “birader” demek yerine “yeğen” diyorlardı.

ÖRGÜTÜN BÜYÜMESİ VE AVRUPA’YA YAYILMASI

Fransız İhtilali’nde ilk başta organizasyon Charbonnerie ismiyle ortaya çıktı. Fransa’nın başına geçen İtalyan subay Napolyon’un yeğenleri Louis Napoleon ve Napoléon-Louis Bonaparte dahi Carbonaro idi. Fransız Devrimi’ne önayak olan bu örgüt daha sonra İtalyan Milli Birliği’nin sağlanmasında büyük rol oynadı. 1820’lerde bilhassa Güney İtalya’da ihtilalci ayaklanmalar tertipleyen Carboneria, kısa zamanda bütün Avrupa’ya yayıldı.

Carboneria mensuplarından Giuseppe Mazzini; 1831’de La Giovane Italia (Genç/Civan İtalya) adında gizli bir hareket kurdu. İtalya’da laik bir ulus devlet kurmayı hedefleyen bu komitacı ve ihtilalci hareket, daha sonra Giovane Europa adıyla bütün Avrupa’ya yayıldı. Hareketin Britanya’daki temsilcisi ise İngiltere başvekili Benjamin Disraeli idi. Avusturya’nın İtalya’yı işgali esnasında, 1856’da Britanya Parlamentosunda yaptığı konuşmada Carboneria’dan şöyle bahsediyordu: “İtalya’da, bu mecliste nadiren bahsettiğimiz bir güç var. Bu gücü düşünmeden ve anlamadan İtalya’nın pozisyonunu asla doğru olarak idrak edemeyiz. Gizli cemiyetleri kastediyorum. Meşruti hükûmet bu gizli cemiyetlerin umurunda değil. Onlar mevcut cemiyetin ıslah edilmesini istemiyorlar; değişmesini istiyorlar… İnkâr etmek nafile. Çünkü Avrupa’nın büyük bir kısmının, İtalya ve Fransa’nın tamamının, Almanya’nın büyük parçasının -diğer ülkelerden bahsetmiyorum bile- bu gizli cemiyetlerin ağı ile kaplı olduğunu gizlemek imkânsız. Peki, maksatları ne? Gizlemeye çalışmıyorlar. Meşruti hükûmet istemiyorlar. Islah edilmiş müesseseler istemiyorlar. İl meclisleri ya da reylerin sayılmasını istemiyorlar. Toprağın mülkiyetini değiştirmek istiyorlar. Mevcut sahiplerini sürmek istiyorlar. Ve kilise teşkilatlarına son vermek istiyorlar. Bazıları daha da ileri gidebilir.”

Genç İtalya hareketinde Mazzini’ye yardımcı olan en meşhur kişi; sonradan İtalya’nın babası olarak kabul edilen, tacir kaptan Giuseppe Garibaldi idi. Emri altında, kısaca Garibaldiyan olarak bilinen gönüllüler vardı. Kırmızı Gömlekliler olarak da isimlendirilen bu komitacılar ordusunda bir İngiliz birliğinin yanı sıra, Macaristan, Polonya, Fransa, Almanya, kısacası Avrupa’nın her yerinden ve hatta Amerika Birleşik Devletleri’nden gelen komitacılar vardı. ABD Reisi Franklin Delano Roosevelt’in babası James bile İtalya’da Garibaldi ile birlikte savaştı.

TEŞKİLATIN OSMANLI’YA OLAN ETKİSİ

Gençlik ve gençleri bu fikir altında toplama akımı Avrupa sınırlarını aşarak Osmanlı’ya kadar geldi. Genç İtalya ideolojisi, İtalyan ve Yahudi nüfuzunun kuvvetli olduğu İstanbul, Selanik ve İzmir gibi Türk şehirlerine en başından itibaren sızmıştı. İstanbul’da, Italia Risorta (İtalya Dirildi) locası başta olmak üzere mason locaları, Mazzini ve Garibaldi’nin fikirlerinin Osmanlı topraklarında yayılmasını sağladı. 1848 ihtilalinden kaçarak Osmanlıya sığınan Carbonaro’lar, yani Carbonari teşkilatı , 1863’de İstanbul’da Cadde-i Kebir (İstiklal) Caddesi Deva çıkmazında İtalyan İşçileri Yardımlaşma Cemiyetini kurdular. Başkentte ulusalcılık fikirlerini ilk yayan bu cemiyet oldu. Üç yıl İstanbul’da kalan Garibaldi de bu cemiyete mensuptu. Bu fikirlerin tesirinde kalan bazı Osmanlılar, 1865’te gizlice Belgrad Ormanı’nda buluştu. Böylece; Genç İtalya’nın Osmanlı modeli, Genç Osmanlılar Cemiyeti kurulmuş oldu.

İtalyan tarihçi Roberto Motta Sosa, Italia Risorta locası mensubu Doktor Emilio Cipriani’nin Genç Osmanlılar üzerindeki tesiri hakkında şöyle yazmaktadır: “1848 ayaklanması sürgünü ve Garibaldi’nin yakın arkadaşı Emilio Cipriani, İttihat Terakki Komitesi ve Genç Türkler gibi yeraltı hareketlerinin çalışma tarzı üzerinde o kadar mühim bir tesire sahipti ki, Genç Osmanlılar sadece Carbonaro umumi teşkilat sistemini değil, aynı zamanda onun sloganlarını, merasimlerini ve yeminlerini de sahiplendiler.”

Genç Osmanlıların hâmiliğini yapan Mustafa Fazıl Paşa, Sultan’a İtalya kralı gibi olmasını tavsiye ediyordu. Cemiyet mensuplarından Ali Suavi, Genç İtalya modelini esas aldıklarını açıkça yazıyor ve kendilerini “Civan Türk” olarak isimlendiriyordu. İslam’ı meşrutiyetle yakınlaştırmaya gayret eden Namık Kemal de Garibaldi, Silvio Pellico ve Mazzini gibi Carbonaro’ları yazılarında övüyordu.

İtalya’yı ve Avrupa’yı arkalarına alan Carbonari Osmanlılar, bir darbe yaparak, meşrutiyet ilanına yanaşmayan Sultan Abdülaziz’i katlettiler ve yerine Şehzade Murad’ı tahta çıkardılar. Murad’ın hususi İtalyan doktoru L. Capoleone de bir Carbonaro idi ve darbeci “Genç” ekipte yer almıştı. Şehzade Murad’ın aklını yitirmesi üzerine tahta geçen Sultan II. Abdülhamid, Genç Osmanlıları uzaklaştırıp iktidarı tek başına ele almaya muvaffak oldu. 1877’de, Genç Osmanlıların liderlerinden Sadrazam Midhat Paşa’yı azletti. Paşanın İtalya’ya kaçması üzerine Sultan, Said Paşa’ya Genç Osmanlıları şöyle tarif etmişti: “Bu adamlar vatan ve millete hizmet edemez. Bunlar haindirler. Zira ahlakları icabınca nefret etmek daiyesinde olduklarında Hanedan-ı Osmanî’yi gûşe-i nisyana attırıp memleketi cumhuriyet heyetine koymak ve kendileri dahi reisicumhur olmak efkârındadırlar. Onun için ahaliye suret-i hakkdan görünerek hükûmetimizin hâl-i meşrutiyete münkalib olmasını arzu ederler.”

ÖRGÜTÜN ETKİSİNİ KAYBETMESİ

Her ne kadar Osmanlı’da uzun ve geniş çaplı bir etkiye sahip olsalar da Carbonari Örgütü’nün Avrupa’daki geleceği artık pek de parlak değildi. 1830’ların başında destekledikleri ayaklanmalarda aldıkları yenilgiler, siyasi olarak tutunabilecekleri bir zemin kalmadığını açıkça göstermişti. Özellikle Giuseppe Mazzini’nin kurduğu Genç İtalya gibi daha açık ve halkı doğrudan sürece dahil eden hareketler ortaya çıkınca, Carbonari’nin gizli ve dağınık yapısı eski etkisini kaybetti. Avusturya’nın sert baskıları ve örgüt içindeki fikir ayrılıkları da bu süreci hızlandırdı. Sonuç olarak Carbonari, amaçladığı değişimi tam anlamıyla gerçekleştiremese de, İtalya’nın birleşme sürecine zemin hazırlayan önemli hareketlerden biri olarak tarih sahnesine karıştı.

KAYNAKÇA

Türkiye Gazetesi. (t.y.). Carboneria teşkilatı ve Osmanlı’nın sonu. Türkiye Gazetesi. Erişim: ++https://www.turkiyegazetesi.com.tr/kose-yazilari/genis-aci-fikir-ve-tartisma/carboneria-teskilati-ve-osmanlinin-sonu-635095++

Carbonari. (t.y.). Encyclopædia Britannica. Erişim: ++https://www.britannica.com/topic/Carbonari++

How effective was the Carbonari in Risorgimento? Erişim: ++https://www.quora.com/How-effective-was-the-Carbonari-in-Risorgimento++

(t.y.). İtalyan Birliğinin Kuruluşu [PDF]. Academia.edu. Erişim: ++https://www.academia.edu/37666808/İtalyan_Birliğinin_Kuruluşu++